Objavljeni izvori i literatura o jasenovačkim logorima

Jovan Mirković

PDF, 2,7 Mb

Prvo elektronsko izdanje, 2005.
(urađeno po štampanom izdanju Banja Luka — Beograd, 2000.)

  • Umesto predgovora  (Sistem jasenovačkih koncentracionih logora)
  • Uvod
  •  Korišćene bibliografije, bibliografski iskazi i prilozi bibliografiji
  • I Objavljeni izvori (dokumenta)
  • II Memoarska literatura
    • 1. Posebna izdanja
    • 2. Članci
      • a) Članci u zbornicima
      • b) Članci u štampi
  • III Naučni radovi, istoriografska i druga publicistika
    • 1. Opšti pregledi istorije
    • 2. Enciklopedije i leksikoni
    • 3. Studije i stručni prilozi
      • a) Stručni i naučno-popularni prikazi logora
      • b) Studije i prilozi izučavanju pojedinih pitanja o jasenovačkim logorima
      • c) Studije i prilozi izučavanju relevantnih tema i druga istoriografska publicistika
    • 4. Regionalna i lokalna istoriografija 
  • IV Književnost i film
    • 1. Beletristika
    • 2. Film
  • Zaključak
  • Conclusion  
  • Grafički prikazi analize objavljenih izvora i literature
  • Bibliografija objavljenih izvora i literature o jasenovačkim logorima
    • 1. Objavljeni izvori (dokumenta)
    • 2. Knjige  Članci
  • Popis korišćenih bibliografija, bibliografskih iskaza i priloga o bibliografiji
  • Imenski indeks
  • Geografski indeks
  • Indeks drugih pojmova
  • Popis skraćenica
  • Beleška o autoru

ZAKLJUČAK

Ustaška Nezavisna Država Hrvatska, stvorena pod okriljem fašističke Italije i nacističke Nemačke na nacionalističko-šovinističkim i klerikalno militantnim osnovama, bila je katolička diktatura. Religiozna netolerancija ugrađena u temelje društva bila je mešavina tradicija katoličke crkve i balkanske surovosti. NDH je kao i njena vodeća politička snaga, ustaški pokret, organizovana kao teroristička tvorevina. Od uspostave NDH započeo je organizovani teror protiv stanovništva, temeljen na nacionalnoj, verskoj, rasnoj i ideološkoj isključivosti. Terorom, ne samo tzv. "divljih ustaša", ustvari formacija proizašlih iz organizacija »Čiste katoličke akcije«, već organizovanim, pa čak i "ozakonjenim", ustaška NDH, sve njene strukture (od ustaške organizacije i njenih političkih i vojno-policijskih organa, do državnih administrativno-upravnih, vojnih, policijskih, sudskih i dr. organa), vrši zločine protiv čovečnosti, ne samo ratne zločine i zločine protiv civilnog stanovništva, već i na eklatantan način i zločine genocida nad Srbima, Jevrejima i Romima, šta je jasno vidljivo ako se poredi praksa NDH i ustaške organizacije sa definicijom genocida (po svim elementima).

Međutim, niti Nirnberški sud, niti pravosuđe Druge Jugoslavije i njene federalne jedinice Hrvatske, niti Republike Hrvatske nisu osudili NDH, ustašku organizaciju i njihove organe za zločine genocida, niti ih proglasili za zločinačke organizacije, a suđenja koja su i održavana za grupe i pojedince bila su za ratne zločine i zločine protiv civilnog stanovništva.

Jedan od vidova organizovanog terora Nezavisne Države Hrvatske, a pišemo je bez one uobičajene oznake „tzv.", jer je ona stvarno egzistirala, bez obzira šta je po međunarodnom pravu ništavno njeno postojanje (uspostavljanje od strane agresora na okupiranom prostoru), a uostalom i u ideološkoj pripremi za stvaranje savremene Republike Hrvatske istaknuto je da je NDH bila „izraz povijesnih težnji hrvatskog naroda“, bili su i logori, bilo kako se oni nazivali: sabirni, prolazni, radni, koncentracioni.

Jasenovački logor, bolje rečeno, sistem jasenovačkih logora, imao je, doista, vezano za deo zvaničnog naziva: „radni“, i svoju, da tako kažemo, ekonomsku podlogu, od pljačke imovine zatočenika i robovskog rada u proizvodnim pogonima i na ekonomijama, pa do propagandno naznačenog cilja - melioracija Lonjskog polja, ipak prevashodno funkciju uništenja ljudi (Vernichtungslager). Ova funkcija sistematski je provođena: od uslova smeštaja, rada, prehrane, izlaganju zarazama i sl., dakle uslova života, pa do grubog, neskrivenog pojedinačnog i masovnog uništenja ljudi, vršenog na najprimitivniji i najbrutalniji način.

Dugo vremena u našoj istoriografiji, a i u javnosti, vladalo je mišljenje, da tema Jasenovca, zbog raznih, a pre svega dnevnopolitičkih razloga, nije prisutna u literaturi, kako u istoriografiji tako i u publicistici.

S jedne strane u srpskoj istoriografiji i publicistici prisutna je teza o „zaveri“, da se zataškaju ustaški zločini, da se relativizuje uloga RKC, episkopata i Stepinca, pa do teza o zajedničkom, protusrpskom, delovanju hrvatskih nacional-šovinista predvođenih ustaškim pokretom i komunističkog pokreta. S druge strane u hrvatskoj istoriografiji i publicistici podržavana je teza, takođe, o „zaveri“, da se celokupni hrvatski nacionalni i verski korpus proglasi genocidnim i odgovornim za zločine ustaša, a oni radikalniji su išli dotle da su negirali i samo postojanje tih zločina.

I jedna i druga strana, ističući u prvi plan žrtve iz redova vlastitog naroda i potencirajući stvarne i navodne zločine učinjene od pripadnika drugog naroda, isticali su da se ova teme nije adekvatno, stručno-naučno obradila, pa ni kvalitetnom memoarskom literaturom i drugom publicistikom.

U istoriografiji je ostalo još dosta otvorenih pitanja vezanih za ustašku NDH, njeno uspostavljanje, odnos i odgovornost Vatikana i katoličke crkve, odgovornost za zločine genocida i ratne zločine ne samo pojedinaca već i ustaške organizacije i države i njenih organa i utemeljivača političko-ideološke podloge, odgovornost jugoslovenskih vlasti i naučnih institucija za nesistematsko izučavanje ili čak i potiskivanje pitanja žrtava rata i zločina genocida, kao i niz drugih pitanja.

U uvodu smo istakli da u objavljene izvore o jasenovačkim logorima u užem smislu ubrajamo objavljenu arhivsku građu - dokumenta (vremenski lociranu kao građu nastalu za vreme II svetskog rata, građu nastalu posle rata i savremenu građu), a u širem smislu u izvore uvrštavamo i memoare i druga sećanja (izdvajajući pri tome memoarske zapise nastale u toku rata ili neposredno posle njega, koji, zbog svežine sećanja i autentičnosti često imaju vrednost dokumenta).

Zadatak ovog rada je bio prikaz koliko je tema jasenovačkih logora prisutna u literaturi. Do sada nije rađena selektivna bibliografija o jasenovačkim logorima, osim nekoliko, u uvodnom delu, pomenutih priloga i bibliografskih iskaza, koji ipak ne daju kompletan pregled objavljenog. Pošto bibliografija knjiga i članaka predstavlja polaznu osnovu bilo kog iole stručnijeg, a pogotovo naučnog, pristupa proučavanju određenih pitanja, njeno nepostojanje predstavlja stvarnu poteškoću takvom radu.

Ovaj rad nije imao pretenziju da navede svaku bibliografsku jedinicu, pogotovo ne iz dnevne štampe, u kojoj se Jasenovac pominje kao geografski pojam ili pojam iz dnevnopolitičkog prakticizma, a nisu uzimani ni brojni članci prigodničarskog, a ni mnogi polemičkog (napose nacionalno i verski ekskluzivističkog) karaktera. Nastojalo se obuhvatiti, po mogućnosti, sve šta je u posebnim izdanjima u potpunosti posvećeno jasenovačkim logorima, i, po mogućnosti, šta više, članaka u zbornicima i u štampi koji se isključivo bave ovom temom (bilo kao memoarski zapisi, ili prikazi logora, odnosno prikazi nekih pitanja u vezi s logorom).

Naravno, na prvom mestu su istoriografski radovi. Nastojalo se, takođe, ostvariti uvid i dati šta veći broj istoriografskih i publicističkih radova u kojima tema jasenovačkih logora nije primarna, ali se o njoj govori i daju relevantni podaci u većem ili manjem obimu. Sigurno je da ovakvih radova ima više i da nisu svi obuhvaćeni. Smisao uzimanja i ovih radova je u činjenici da se ova tema može izučavati samo interdisciplinarno, dakle, da mogu poslužiti argumentovanju određenih pitanja, npr. u izučavanju pitanja broja žrtava (sa svim konzekvencama tog pitanja, kao šta je struktura žrtava po teritorijalnom, nacionalnom, konfesionalnom, dobnom, polnom, socijalnom, ideološkom, profesionalnom itd. kriterijumu), pa makar u takvom izdanju bilo pomenuto samo jedno ime ili događaj koji je u vezi jasenovačkih logora.

Kao izvor za bibliografiju poslužilo je 66 bibliografija, bibliografskih iskaza i priloga o bibliografijama, te naučna aparatura i popisi izvora i literature u istoriografskim delima.

Pošto je uvrštavanje bibliografskih jedinica u ovaj rad izvršeno na osnovu viđenja - de visu, za preko 90% jedinica, mogao bi, ako se izostave neki od naslova opšteg istoriografskog karaktera, poslužiti i kao primarna bibliografija za temu jasenovačkih logora.

U radu je navedeno u grupi u grupi „objavljeni izvori - dokumenta“ 108 jedinica i u grupi „knjige“ 1106 naslova koji se odnose na posebna izdanja o jasenovačkim logorima, zbornike u kojima se nalaze članci o našoj temi i knjige (posebna izdanja i zbornici) u kojima nalazimo (više ili manje) relevantnih podataka.

U popisu članaka je 1482 bibliografske jedinice: naučni prilozi o pojedinim pitanjima teme jasenovačkih logora, naučni prilozi o drugim temama koji donose određene činjenice u vezi naše teme, memoarski zapisi bivših logoraša i druga sećanja u vezi logora i stradanja, neke od aktuelnih polemika, publicističko- novinarski zapisi itd., koji su objavljeni u zbornicima, periodici i štampi.

Analiza objavljenog po godinama izdanja, a analizirano je 1188 naslova knjiga i 1544 naslova članaka (šta se ne slaže s brojem u popisu, pošto su za ovu analizu naslovi uzimani po godinama izdanja – dakle neki se javljaju po dva ili više puta, dok deo naslova nema godine izdanja i nisu uzimani u analizi), pokazuje da je najviše posebnih izdanja (knjiga) i članaka objavljeno u dekadi 1981–1990.

Ako grupišemo naslove knjiga i članaka po upotrebljivosti za izučavanje naše teme, vidimo da jedva 28% pripada, uslovno rečeno, prvoj grupi (nazovimo je „primarna literatura“) i to kod knjiga 21% i kod članaka 35%. U primarnu literaturu uvrstili smo kod knjiga objavljene izvore, memoare bivših logoraša, studije i priloge izučavanju pojedinih pitanja o jasenovačkim logorima, kao i stručne i naučno popularne prikaze logora. Kod članaka u štampi u primarnu grupu uvrstili smo memoarske zapise, a kod članaka u zbornicima i periodici: priloge izučavanju teme i memoarske zapise bivših logoraša.

U drugu grupu (sekundarna literatura) kod knjiga smo uvrstili studije i priloge izučavanju drugih tema relevantne za našu temu, druga sećanja koja daju određene podatke za našu temu i opštu i lokalnu istoriografiju. Kod članaka u zbornicima u ovu grupu uvrstili smo druga sećanja i relevantne priloge drugim temama, u periodici su uzeti prilozi drugim temama značajnim za našu i u štampi članci koje smo razvrstali kao feljtone i reportaže. Ovu grupu (sekundarnu) čini 51% svih naslova (52,5 % kod knjiga i 49% kod članaka).

U treću grupu uvrstili smo sve ostalo šta daje određene podatke korisne za izučavanje naše teme: publicistika, beletristika, polemike i drugo. Ova grupa čini 21% svih naslova (i kod knjiga i kod članaka).

Kod razvrstavanja u navedene grupe dosta je tolerantno vršeno uvrštavanje u prvu grupu, naročito kad se radi o prilozima izučavanju naše teme, pošto deo tih naslova u sadržaju nosi elemente ne samo naučnih priloga već i polemičke tonove, pa bi se mogli uvrstiti i u grupu polemičkih radova, ali prevagnuli su razlozi doprinosa izučavanju pojedinih pitanja, takođe deo literature s naučno-popularnim prikazima logora mogao bi se uvrstiti ili u opštu istoriografiju (dakle pripadali bi drugoj grupi) ili u publicistiku (znači pripadali bi trećoj grupi), no njihov broj nije tako veliki a i sistematizuju dotadašnje spoznaje. Imajući ovo u vidu, stvarni broj naučnih priloga (u punom smislu te reči) još je i manji nego šta je izraženo u navedenoj podeli.

Grafički prikazi dati u prilogu daće detaljniju sliku broja naslova po vrstama, vremenu izdavanja i upotrebljivosti za izučavanje teme jasenovačkih logora.

Nije zadatak ovog rada da iz datih podataka i mogućih izvedbi podataka izvodi zaključke temeljene na političkim, ideološkim ili drugim osnovama.

Zadatak ovog rada, kako je navedeno, bio je prikaz koliko je tema o jasenovačkim logorima prisutna u literaturi i kakva je upotrebljivost objavljenoga, tj. da li je moguće na osnovu toga vršiti određena izučavanja i dobiti određene spoznaje.

Na osnovu svega iznesenog može se konstatovati da često isticana činjenica, kao o jasenovačkim logorima nema dovoljno napisanog, nema se u literaturi na šta osloniti, da je to bila „tabu tema“ i sl., očigledno ne stoji. Dapače, broj bibliografskih jedinica koje u potpunosti ili delimično govore o jasenovačkim logorima, uvrštavaju ovu temu u sam vrh tema iz II svetskog rata na našim prostorima prisutnih u literaturi.

Međutim, struktura napisa o kojima je reč ne zadovoljava. Ne postoji sistematska, naučna monografska obrada jasenovačkih logora, kao ni kvalitetna monografska obrada nekog segmenta ove teme. Relativno je mali broj naučnih radova posvećenih izučavanju ove teme ili nekog njenog pitanja, kao i kvalitetnih, kritički pripremljenih, zbornika dokumenata.

Smatramo da se ne može govoriti o „tabu temi“, pre se može govoriti o „tabu svesti“ ljudi iz, prevashodno, istorijske nauke, ali i drugih kompatibilnih disciplina, da se stručno, naučno, bave ovim pitanjem. Njime se bave više, moglo bi se reći, ljudi izvan struke, često upadajući u zamke politikantskog prakticizma, najčešće nacionalno-verskog ekskluzivizma. Nažalost, tome podležu i neki ljudi iz struke.

Tema jasenovačkih logora zahteva stvaralačko istraživački multidisciplinarni pristup, kako bi se ta izuzetno složena struktura jednog istorijskog fakta osvetlila višedimenzionalno.