Večni pomen Jasenovac: mjesto natopljeno krvlju nevinih
{277}SLOBODAN MILEUSNIĆ
JASENOVAČKI SPOMEN-HRAM
Na crkvištu nekadašnjeg jasenovačkog hrama posvećenog Rođenju svetog Jovana Preteče koji je porušen od ustaša u toku drugog svetskog rata, počela je 1973. godine izgradnja novog spomen-hrama po projektu arhitekte dr Dragomira Tadića, poznatog srpskog neimara. Blaženopočivši episkop slavonski Emilijan započeo je ovo veliko delo u teška vremena kada su brojne srpske svetinje Slavonske eparhije još uveliko krvarile ratne rane. Jasenovački logor sa još neizbrojanim svojim žrtvama ostao je najveće stratište tog strašnog rata. Brojni vernici koji su dolazili na jasenovačko polje mučeništva i strašne smrti nisu imali mesto da upale voštanice za pomen svojih srodnika, a jasenovačka parohija i njeni vernici nisu imali svoj dom molitve.
Stara jasenovačka crkva sagrađena je 1775. godine u duhu tadašnje graditeljske tradicije. Bio je to monumentalni hram sa visokim zvonikom koji je dominirao tim delom Posavlja. Na podobje hrama bio je i ikonostas koji je, pored prestonih ikona, imao još tri reda ikona: dva reda velikih praznika, zatim niz apostola i u gornjoj zoni, u medaljonima, dopojasni likovi dvanaest starozavetnih proroka.
U današnji jasenovački spomen-hram, u njegov arhitektonski izgled, utkano je graditeljsko nasleđe prošlosti. Pored trikonhalne (krstaste) osnove, koja je u tradiciji srednjevekovnog srpskog graditeljstva, na pročelju hrama je rozeta koja podseća na dekorativnu plastiku tzv. moravske škole. Neoklacistički detalji uočljivi su na fasadi, zatim delu zvonika, a sama završnica je baroknog izgleda i podseća na brojne srpske crkve širom Slavonije.
Osnova hrama je krstoobrazna i sastoji se iz tri dela: oltarski prostor, naos ili lađa sa isturenim pevnicama, i priprata sa ulaznim delom. Fasada crkve ukrašena je vencem od polukružnih lukova, koji na vizuelan način izdužuju zidove hrama. Na centralnom delu crkve je desetostrano kube sa kupolom i krstom u završnici. Na južnoj i severnoj strani je po pet prozorskih otvora i dva na oltarskoj apsidi. Pored glavnog ulaza na zapadnoj strani, jedan ulaz u hram nalazi se i na južnoj strani. Cela crkva, zajedno sa zvonikom i kupolom, prekrivena je bakarnim limom. Od istog materijala napravljeni su i okapnici na zvoniku i oluci.
Jasenovački ikonostas delo je Živana Milenkovića iz mesta Bela Voda kod Kruševca. Napravljen je 1983. godine od belog mermera sa uklesanim brojnim dekorativijm motivima. Svaku od ikona odvajaju mermerni pilastri sa uklesanim linearnim prepletima, {278} a carske dveri i centralne kompozicije na ikonostasu omeđene su dvojnim pilastrima. Završnica ikonostasa je polukružna sa kretom, takođe od mermera. U gornjem delu, gde je uobičajeno mesti za Bogorodičinu ikonu i apostola Jovana, nalaze se buktinje isklesane od belog mermera koje simbolišu trajni i nesagorivi plamen u pomen nevinim žrtvama jasenovačkog martirijuma. U soklu su isklesane rozete sa pravilnim geometrijskim prepletima.
Ikone na ikonostasu delo su poznate ikonopisačke škole iz manastira Žiče, a rađene su u duhu srpskog srednjevekovnog slikarstva. Raspored ikona (s desna na levo): svetitelj Sava, severne dveri sa predstavom Rođenja svetog Jovana Preteče, Bogorodica sa Isusom Hristom, sveti Jovan Preteča i sveti Simeon. Iznad prestonih ikona nalaze se dopojasni likovi svetih Srba: Stefan Dečanski, Đorđe Kratovac, despot Stefan — Tajna večera — knez Lazar, đakon Avakum i Simon Monah. Na centralnom delu ikonostasa, ispod krsta na kome je prikazano Raspeće Hristovo, nalazi se ikona Svete Trojice prikazana kao Gostoljublje Avramovo.
Na pevnicama, na desnoj je ikona svetog Jovana Damaskina i svetog Romana Slatkopevca, a na levoj, starozavetnih careva Davida i Solomona. U parapetnim poljima đakonskih dveri urezana su neka od imena jasenovačkih novomučenika. Sve ikone na jasenovačkom ikonostasu darovi su manastira i namesništva Eparhije žičke.
Sve dvorezbarske radove u jasenovačkoj crkvi izveo je beogradski duborezac Mija Cvetojević. Na pevnicama su izrezbareni prepleti vinove loze i grožđa kao simvoli vaskrsenja i novog života dopunjeni liturgijskim rečima: Svjat, Svjat, Svjat. Bogati prepleti vinove loze i grozdova na carskim dverima završavaju se u gornjem delu krstom ispod koga su upletene ruke sa ispruženim dlanovima koje podsećaju na zapomaganja hiljade i hiljade nevinih jasenovačkih žrtava.
Bogorodičin tron takođe je urađen od drveta u duborezu. Ispod velike ikone Bogorodica sa Isusom Hristom nalaze se izrezbarene gusle, večiti sabesednik narodne prošlosti i srpske tragedije.
Na bogato izrezbarenom arhijerejskom tronu je ikona sa likom Isusa Hrista, a ispod je krst sa ocilima.
Celivaonica, čiraci i ostali inventar unutar hrama urađen je takođe od punog drveta sa bogatom rezbarijom hrišćanskopravoslavnih i nacionalnih motiva. Čiraci su prilog Anke i Bože Zdjelar iz Nijagare Fals (Amerika).
Drveni svećnjak ispred celivaonice sastavljen je od tri preslice koje se oslanjaju na okrugli postament u obliku venca iz koga izrasta krst. Na preslicama su urezani datumi koji su duboko utisnuti u svest srpskog naroda: 28. VI 1389, 1914—1918. i 1941—1945.
Dva velika svećnjaka u naosu crkve izrađena su od punog drveta sa izrezbarenim floralnim motivima i ukrašeni hrišćanskim simvolima i nacionalnim atributima.
Na velikom polijeleju u naosu jasenovačke crkve, na drvenim oplatama uokvirenim prepletima, nalaze se dopojasni likovi dvanaest apostola, takođe rad ikonopisačke škole „Sveti jevanđelist Luka“ iz manastira Žiče. Ovaj veliki polijelej darovala je jasenovačkom spomen-hramu Milica Čelar iz Hamiltona (Kanada).
{279} Još dosta detalja unutar hrama urađeno je od drveta sa bogatom rezbarijom kroz koju se prepliću hrišćanski motivi sa floralnim i geometrijskim oblicima. U taj milje utkani su i nacionalni motivi (gusle i ocila), a urezani istorijski datumi su uočljivi, i podsećaju na egzodus srpskog naroda kroz prošla vremena. Neki umetnički predlošci korišteni su iz bogate srpske etnografije tog dela Slavonije, posebno tkani motivi sa tzv. pregače, stare odevne tkanine koja je već u zaboravu.
Značajno mesto u jasenovačkom spomen-hramu ima veliki mermerni reljef na kome je predstavljena Kosovska devojka sa kosovskim ranjenikom, takođe rad Živana Milenkovića i njegov dar ovoj crkvi. Ta istorijska predstava, koja se nalazi ia levom zidu naosa, uočljivo podseća na Kosovsku golgotu ali i na jasenovački martirijum koji je, po broju srpskih mučenika, isti kao i Kosovska tragedija.
Iz Pomenika (čitulja) Jasenovačkog hrama.