Večni pomen Jasenovac: mjesto natopljeno krvlju nevinih

Predgovor

Jovan, mitropolit zagrebačko-ljubljanski

{2}Slike uz naslovnu stranu:

Mitropolit zagrebački Dositej Vasić (r. 1877, rukopoložen 1899, episkop niški 1913.) Za vreme I svetskog rata interniran u Bugarsku. Za prvog mitropolita zagrebačkog izabran 1932. a ustoličen 1933. Kao najstariji član Svetog sinoda upravljao poslovima Srpske crkve za vreme bolesti patrijarha. Za vreme II svetskog rata teško je ponižavan i zlostavljan u Zagrebu pa potom proteran za Beograd. Teško narušenog zdravlja, kao posledice pretrpljenih stradanja u NDH umro je 13. januara 1945. u beogradskom manastiru Sv. Vavedenja, gde je i sahranjen.

Seda starina, mitropolit dabrobosanski tj. sarajevski, Petar Zimonjić (r. 1866, rukopoložen 1895, mitropolit zahumsko-hercegovački 1903, a dabrobosanski 1920.) jedan od najeminentnijih srpskih arhijereja, ostao je 1941. godine sa svojom pastvom. Uhapšen je 12. maja. O njegovom junačkom držanju pred zlotvorima postoje mnoga svedočenja. Nevino je postradao iste godine. O njegovoj mučeničkoj smrti u NDH ima nekoliko verzija. Ni tačno mesto njegove pogibije nije poznato.

Episkop gornjokarlovački Sava Trlajić (r. 1884, rukopoložen 1909, episkop 1934, a gornjokarlovački episkop od 1938.); početkom rata odbija ponudi italijanskih okupacionih vlasti da preće u Beograd, pa ostaje sa svojim narodom; u NDH podnosi mnoga ponižavanja i, najzad, mučenički završava svoj život. Ni danas se još ne zna tačno gde je njegov grob.

Episkop banjalučki Platon Jovanović (r. 1874. episkop 1936, a banjalučki episkop od 1939) umro je mučeničkom smrću u NDH, 5. maja 1941, pa bačen u reku Vrbanju. Sahranjen je potom na vojničkom groblju u Banjaluci.

Likovi ovih srpskih sveštenomučenika su sa fresaka u ljubljanskoj sabornoj crkvi svetih Ćirila i Metodija — rad akademskog slikara Dragomira Jašovića (prema njihovim portretima sačuvanim na fotografijama).

Uz sliku na unutrašnjem listu podstave:

Koncentracioni logor Jasenovac je zauzimao površinu od 210 kv. kilometara — u stvari bio je to sistem logora genocidnog mučenja i ubijanja uz rijeku Savu — od Stare Gradiške na istoku, — preko Jablanca, Mlake, Jasenovca, do sela Krapje na zapadu, — i od Struge (logor Bročice, groblje Krndija) na sjeveru — do linije Draksenić-Bistrica u SR Bosni i Hercegovini na jugu.

Uz sliku na unutrašnjem listu podstave:

Rekonstrukcija izgleda tvornice smrti — koncentracionog logora Jasenovac — stanje 1942. godine, prema prikazu Nikole Nikolića, jednog od preživelih logoraša (u knjizi Nikola Nikolić: Jasenovački logor. Nakladni zavod Hrvatske, Zagreb 1948. str. 460-461).

Sveti mučenici,
Koji ste se dobro borili
I ovenčali se (vencem mučenika),
Molite se Gospodu
Da se smiluje na duše naše!

{5} Ova knjiga — Spomenica — napisana je u večni spomen Velikomučeničkom Jasenovcu, njegovim novomučeničkim žrtvama — oko tri četvrti miliona, ili nešto više — među kojima je bilo oko sedam stotina hiljada pravoslavnih Srba.

2. septembra 1984. godine u Jasenovcu je osvećena novoobnovljena crkva u slavu presvetog imena Božijeg, a u čast i spomen Sv. Jovana Krstitelja i Novomučenika jasenovačkih. Tim povodom nastaje i ova Spomenica.

Spomenica sadrži najpre opise, dokumenta i svedočenja o Jasenovačkom logoru smrti, koji je u stvari bio i ostao simvol sveukupnog stradanja Srpskog naroda i drugih nedužnih ljudi u zločinačkoj ustaškoj Endehaziji. Iako nije usamljen, nego se nalazi u nizu logora smrti i stratišta na našem tlu tokom II svetskog rata, Jasenovac je bio stecište svih stradalnika i stradališta, svih mučenika i mučilišta ustaškog pakla pod pacifašističkom okupacijom. Kako je jedan od poznavalaca Jasenovačkog logora smrti pravilno rekao: „Jasenovački logor postao je i ostao pojam za sva zverstva ustaške četvorogodišnje strahovlade“.

Jasenovački logor smrti bio je mesto genocida nad Srbima, sprovođenog od hrvatsko-muslimanskih ustaša, na ovom našem, jugoslovenskom međurečju, kao što je nekada mesto stradanja Jevrejskog naroda bilo u vavilonskoj Mesopotamiji. Jedan od stranih proučavalaca ustaškog genocida nad Srbima, Edmond Paris, tačno je zapazio: „Na ustaške zločine prema Srbima ne treba gledati kao na neku vrstu biološke ekspanzije mržnje — ti zločini su deo i te kako racionalnog, smišljenog političkog terora. Dakle, to je bio snažan genocid nad Srbima do kraja NOB-a, čak stalno na uzlaznoj liniji, sa izvesnim oscilacijama, i bez prodora četništva, da bi ga se njime moglo pravdati“.

Ovo je razlog što zbirka dokumenata i svedočenja na početku ove Spomenice sadrži — iako je to samo jedan izbor — presek kroz sve periode jasenovačkog pakla, kroz sve njegove krugove — one ratne, ali i one posleratne kada se nastojalo da se tragovi {6} Jasenovca izbrišu i zaborave, a ogroman broj jasenovačkih žrtava umanji, ili čak potpuno poništi i ospori!

O tome zlu umanjivanja broja ljudskih žrtava rekao je nadahnuti srpski pesnik sledeće:

„Nijedan genocid se ne može razumeti. Ni genocid nad Srpskim narodom ne može stati u ljudski mozak... Zaludu je jame i logore betonirati i tragove zatirati. Zemlja se ne može smiriti dok sve žrtve, koje su u njoj, ne izađu na videlo. Bitku sa nevinim žrtvama niko nije dobio. Ona se može okončati samo priznanjem i pokajanjem. Dokle se može iskriviti duša i pokleknuti um — najbolje pokazuju oni koji u naše dane licitiraju brojke nevinih žrtava. U tom posrtanju (smanjujući broj ljudskih žrtava) došli su neki do broja od 40.000 žrtava i taj broj im se čini mali — gotovo kao dokaz da su (počinitelji zla) nevini, da nisu ubili nikoga! A zamislite samo kako biste se osećali da ste ubili 40.000 ptica ili mrava...“ (Matija Bećković).

Jasenovačka Spomen-crkva i ova Spomenica samo su znak našeg molitvenog, ljudskog i hrišćanskog nezaborava. Kako je to rekao na osvećenju Jasenovačke crkve i Svjatješi patrijarh srpski gospodin German: „Opraštamo, ali ne smemo da zaboravimo“. Otud i cilj ove Spomenice jeste pamćenje, a ne zlopamćenje; mučenikoljublje, a ne osvetoljublje.

Ne možemo nikako i nikada zaboraviti stradanje nevine dečice u Jasenovcu — u najvećem broju Srpčića i Srpkinjica sa Kozare i Potkozarja, ali i druge nevine dečice — jaganjaca Božijih, koji su u Jasenovcu svoje živote dali a da lik ljudski nisu ukaljali nikakvim zlom, ni grehom, ni krivicom. O stradanju dečice u Jasenovcu i ostalih u nizu ustaških logora, govori u ovoj Spomenici jedno od te dece — jasenovačkih paćenika — preživeli Dragoje Lukić sa Kozare.

O stradanju Jasenovačke crkve-mučenice, i ostalih srpskih pravoslavnih crkava i manastira na teritoriji koju je okupirala i zločinom „magnum krimena“ i „magne devastacije“ ocrnila zloglasna Endehazija, piše dr Dinko Davidov — da se i to ne zaboravi.

Poznati proučavalac ustaškog genocida nad Srbima, dr Milan Bulajić, na osnovu dokumenata opisuje u ovoj Spomenici posleratnu odgovornost Vatikana i Kaptola za zločine počinjene u Jasenovcu — odgovornost time što su počinioce štitili i skrivali. Iako je to bolna strana naših, međuhrišćanskih odnosa na ovim balkanskim i evropskim prostorima, potrebno je da za istoriju ostane zapisana puna istina. Možda je iz straha od te pune istine i proizašla težnja nekih rimokatoličkih prelata u Hrvatskoj pa i samog nadbiskupa Kuharića, da se ignoriše osvećenje jasenovačke Spomen-crkve.

U ovoj knjizi čitaoci će naći i kraći opis srpskopravoslavne Slavonske eparhije, kao i kratku istoriju nastanka, rušenja i obnove Jasenovačkog hrama. Taj golgotski put do dobijanja svih mogućih {7} dozvola i pribavljanja sredstava opisao je očevidac i učesnik svega toga, protojerej Boško Bosanac.

Na kraju Spomenice su i ostala relevantna dokumenta koja se odnose na osvećenje Jasenovačke crkve Sv. Jovana Krstitelja i Novomučenika srpskih, kao i ostali prilozi.

Nedavno je jedan Jevrejin, ugledni kulturni radnik, rekao i napisao sledeće: „Jedan od užasnih duhovnih zločina je da je u celokupnoj svetskoj javnosti prećutano to što se desilo Srbima. To je posleratni nastavak užasnog zločina... Najveća usluga, posebno Rimokatoličkoj crkvi u Hrvata, je da se oćuti stravični versko-biološki zločin genocida koji je u II svetskom ratu izvršen nad Srpskim narodom. U ime Hrista i hrišćanske ljubavi poglavar Rimokatoličke crkve morao je (već do sada) da digne glas osude i užasavanja nad večnim Kajinovim grehom. Neka bi to bilo učinjeno što pre“ (Enriko Josif).

Ova naša Spomenica, kao i Jasenovačka crkva, kao uostalom i sam Velikomučenički Jasenovac, samo su opomena svima nama — ne zlopamćenje, niti podsećanje ili podsticanje zle krvi. Radi se upravo o upozorenju da prenebregavanje nedavnih zala može ohrabriti nova zla. Jer, olako zaboravljanje zla previđa da se ono može i ponoviti! Zato je i napisano na logoru u Dahau:

„Mrtvima za poštovanje, živima za opomenu!“

JOVAN
srpskopravoslavni mitropolit
zagrebačko-ljubljanski

{8} Da bi se lakše razumelo ono o čemu je reč u ovoj knjizi

UKRATKO O USTAŠAMA, NDH, POGLAVNIKU I O „MITU KOJI TREBA DA IŠČEZNE“

Ustaše su pripadnici pokreta fašističkog karaktera — ultra-nacionalističkog i terorističkog smera, velikohrvatske orijentacije; (ustaša, inače, znači ustanik).

Posle završetka I svetskog rata i sloma Austro-Ugarske, ujedinjuju se južnoslovenski narodi u zajedničku državu — Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca — potonju Jugoslaviju. Ali, nasuprot tendenciji zajedničkog života ovih naroda u zajedničkoj državi, postoji u Hrvatskoj i ekstremno šovinistički smer, čiji je najizrazitiji predstavnik, u to vreme, advokat dr Ante Pavelić. U sprovođenju svoje politike on se, sa svojim pristalicama, oslanja na anti-jugoslovenske — revanšističke i iredentističke — krugove Italije, Mađarske, Bugarske (BMRO), na austrijske legitimiste, a docnije na revanšističke snage u Nemačkoj. Krajem oktobra 1928. godine Ante Pavelić osniva ilegalni „Hrvatski ustaški pokret“, čiji program je:

Posle emigriranja iz Jugoslavije (1929), Pavelić u inostranstvu okuplja ustašku emigraciju i osniva ustašku terorističku organizaciju. Tada se u Mađarskoj, Italiji i Austriji — u ustaškim centrima i logorima — ustaše obučavaju za vršenje terorističko—diverzantskih akcija. U emigraciji Pavelić razrađuje program ustaštva („ustav ustaša“ iz 1932. i „načela“, dopunjena 1941).

Iako u zemlji sasvim malobrojni, ustaše su se uoči II svetskog rata infiltrirali u Hrvatsku seljačku stranku, gde su intenzivno radili na pridobijanju njenih desnih, separatističkih elemenata. Njihova tajna uporišta u zemlji su neki katolički samostani i sjemeništa.

Uoči izbijanja rata između Nemačkog Rajha i Kraljevine Jugoslavije, ustaše u Toskani obrazuju „ustašku vojsku“ od nekoliko stotina svojih pripadnika i prebacuju se na italijansko-jugoslovensku granicu. Takođe i germanska grupa ustaša, koja je u Austriji bila obrazovala „hrvatsku legiju“, tada pojačava antijugoslovensku propagandu.

U kratkotrajnom aprilskom ratu (od 6. do 17. aprila 1941, između Jugoslavije na jednoj strani i nacističke Nemačke sa njenim saveznicima — Italijom, Mađarskom i Bugarskom — na drugoj strani) Jugoslavija je poražena. No još pre nego što je Jugoslavija u celosti okupirana, ustaše — pod zaštitom i uz pomoć okupatora, nacista i fašista — dolaze na vlast (na teritorijama Hrvatske, Bosne, Hercegovine i Srema) i već 10. aprila 1941. proglašavaju (na tim teritorijama) marionetsku i kvislinšku državnu tvorevinu — Nezavisnu Državu Hrvatsku (NDH), na čijem je četu Ante Pavelić kao njen vođa — „poglavnik“.

Sa uspostavljanjem ustaške vlasti, započeo je u NDH besomučan teror. Od sredine 1941. do kraja aprila 1945, Pavelić ostvaruje svoj plan istrebljivanja Srba. Ostvarenju toga cilja bio je podređen {9} celokupan vojni i administrativno-policijski mehanizam NDH. Po kratkom postupku je objavljeno nekoliko desetina surovih zakona, kojima je pravno uobličena ustaška zločinačka politika. Ustaše su vršili strahovite masovne pokolje Srba, ali i Jevreja i Cigana, kao i onih Hrvata koji ustašama nisu bili naklonjeni (jugoslovenski orijentisani građani, antifašisti, zarobljeni partizani). Nezamislivom teroru i masakru bio je naročito izložen pravoslavni (srpski) živalj, a masovne egzekucije su na svirep način sprovođene u više koncentracionih logora, koji su ustaše organizovali u NDH, po ugledu na nacističke koncentracione logore. Najveća među takvim „tvornicama smrti“ u NDH je Jasenovac.

Po završetku II svetskog rata izvestan broj ustaških glavešina je uspeo da pobegne iz zemlje. U inostranstvo je, takođe 1945. pobegao i Pavelić i, uz pomoć visokog katoličkog klera, prebačen u Argentinu. Tako je jedan od najkrvoločnijih ratnih zločinaca proživeo svoj vek nekažnjen od ljudi za satanska zla koja je među njima prouzrokovao; ovaj Hitlerov vršnjak umro je u Madridu 1959. od posledica atentata izvršenog na njega. Gotovo svi prebegli ustaše nastavili su iz emigracije svoju terorističku aktivnost.

Prema skraćenici naziva zloglasne ustaške Nezavisne Države Hrvatske — NDH (čitaj: en, de, ha) prozvana je ova marionetska državna tvorevina — Endehazija, a njeni vlastodršci i pristalice — endehazijati.

U Evropi su sačuvani ili rekonstruisani svi veći koncentracioni logori — logori smrti — iz vremena II svetskog rata, za podsećanje budućim pokolenjima, da se nikada više ne ponovi slična tragedija uništavanja drugih.

Na teritoriji bivše NDH, tragove ovih monstruoznih tvorevina izopačenog uma i nezamislivih strahota u njima „trebalo“ je zbrisati — ili bar postepeno uklanjati i stalno smanjivati — kako bi sve to izbledelo u sećanju savremenika, te malo-pomalo bilo predavano zaboravu; da bi se potom svesti Kajinovih potomaka moglo sugerirati da je sve to „preuveličavano“, čak da se radi o „mitu koji treba da iščezne“ — da se radi o „historijskim falsifikatima“ i „tendencioznim izmišljotinama“!

I danas su nesmanjena nastojanja da se umanji težina zločina —da se prevuče koprena preko genocida koji je nad srpskim narodom vršen u doba zloglasne NDH. U napisima sadašnje ustaške emigracije može se pročitati tvrdnja: „Navodna hrvatska zlodjela nad Srbima su vajkada bila umjetno napuhana“(!) Ali, na žalost, i u katoličkoj štampi u zemlji čitamo npr. da je „važno svijetu obznaniti da je broj jasenovačkih žrtava barem deset puta manji(!) da je među njima vjerojatno (tek) trećina pravoslavnih(!) i napokon, da je (tobože) među jasenovačkim kosturima još neutvrđen ali nemali broj likvidiranih pripadnika odreda oružanih snaga NDH (ustaša) zarobljenih kod Blajburga“ (kada su na kraju rata 1945, zajedno sa vojskom okupatora bežali iz zemlje — prim.)!

Pored toga, konstruišu se i naveliko podmeću apsurdne tobože „srpske veze“ o genocidnosti hrvatskog naroda i katoličke Crkve u Hrvata, da bi se onda, braneći se od toga — što niko zdrave pameti i ne tvrdi — proturali proustaški stavovi.

U Jugoslaviji inače, sve do kraja sedamdesetih godina, ustaški zločini izvršeni nad nedužnim srpskim življem u II svetskom {10} ratu bili su tabu tema. Takođe, u toku prvih dvadeset posleratnih godina nije učinjeno ništa za očuvanje autentičnih ostataka nekadašnjih ustaških koncentracionih logora. A onda je najveća fabrika smrti u ustaškoj „državi“, koncentracioni logor Jasenovac — po broju žrtava treći, a po užasu i patnjama zatočenikā prvi logor u porobljenoj Evropi u toku II svetskog rata — pretvoren u park hortikulture, u kome su autentične ostatke zamenili alegorija i simbol. Takav stav omogućio je potonju malverzaciju činjenicama, odn. višestruko umanjivanje izvršnog zločina genocida. Veoma je simptomatično, takođe, da — iako je u Ženevi još 1945. bila organizovana izložba o Jasenovcu — danas u arhivi Ujedinjenih nacija o ratnim zločinima nema ništa o tome logoru smrti!

Međutim, strani istoričari — ničim sputavani — u međuvremenu su objavili, mahom na nemačkom, italijanskom i francuskom, više knjiga i drugih publikacija koje se bave, kako sami autori primećuju, „zločinom kakav svet do tada nije video“.

Na savesti ljudi među kojima je ponikao nacizam je teško breme — ono bi nestalo kad bi svet mogao da zaboravi strahote nacističke vladavine. Slično je i sa ustaštvom u odnosu na sredinu iz koje je ono poniklo. Jedino tako se, bar donekle mogu objasniti posleratna sistematska i uporna nastojanja određenih krugova za brisanjem krvavih tragova i poricanjem strahota — nastojanja da se umanji težina zločina koji su se dešavali u ustaškoj NDH 1941-1945. No „ono što je učinjeno, ne može biti neučinjeno“ —