{207}DINKO DAVIDOV
UNIŠTAVANJE CRKVENIH OBJEKATA U NEZAVISNOJ DRŽAVI HRVATSKOJ 1941-1945.
SRPSKA CRKVA U JASENOVCU
Srpska pravoslavna crkva u Jasenovcu i stvarno i simbolično označava ratna stradanja svih srpskih kulturnoistorijskih spomenika na teritoriji ustaške Nezavisne Države Hrvatske. Tu srušenu crkvu uzimamo ovde kao znamenje najvećeg vandalizma koji iz nepojmljivih razloga, a to je vid obmane i samoobmane, još nije opisan na stranicama istorije.
Ni u jednom delu porobljene Evrope u drugom svetskom ratu nije uništeno toliko crkava i manastira kao u ustaškoj „državi“. Genocid nad srpskim narodom pratilo je uništavanje njegove istorijske baštine.
Preživeli svedoci užasa govore o mučenju i klanju u crkvama, o silovanju, govore o crkvama-lomačama u kojima su spaljene nedužne žrtve, o razaranju crkava ili o mirnom ciničnom, palirskom rušenju na praznični dan, o pljačkanju crkvenih dragocenosti, osobito onih od zlata i srebra, o pretvaranju pravoslavnih crkava u rimokatoličke, kao sastavnom delu prisilnog pokatoličavanja pravoslavnih. Naredbodavci i izvršioci ovih zlodela znali su dobro da je svaka uništena crkva, njen ikonostase, ikone, bogoslužbene i matične knjige, pokušaj ali i cilj da se uništi srpsko nacionalno biće na određenom prostoru, da se satre i zatre njegova istorijska pojava i samosvojnosti, njegovi životodavni koreni, njegova snaga i lepota. — Bio je to totalni genocid.
Potpuniji utisak se može steći samo iz izvornih opisa stradalnika. Stoga ću navesti nekoliko rečenica iz izjava koje su, tih ratnih godina, preživeli dali u Komesarijatu za izbeglice i preseljenike u Beogradu.
1
„Jedna grupa ustaša iz jasenovačkog logora nenadno je prešla Savu i upala u selo Gradinu i odatle u Draksenić u kojem je popalila nekoliko kuća... a oko 70 žena i dece odvela u srpsku crkvu i tu ih sve poklala“.
2
„Srpska pravoslavna crkva posvećena Lazarevoj suboti u Velikoj Pisanici sva je srušena u vremenu od 1. do 14. januara 1942. Ikonostas je poliven gasom i zapaljen“.
3
{208}„Decembra meseca 1941. srušena je crkva Uspenija presvete Bogorodice u Osijeku a materijal rasprodan“.
4
„Srpska pravoslavna crkva u Dalju porušena je o Božiću 1942. godine. Rušenje crkve morali su izvršiti oni Srbi koji se nisu hteli pokrstiti. Pre rušenja crkva je opljačkana“.
5
„Muškarce su oterali do crkve u Kusonjama i zatvorili ih. Nakon toga su doneli u crkvu slamu i zapalili...“
6
„Pokupljene Srbe doterale su ustaše u Veljun te ih zatvorili u pravoslavnu crkvu. Ustaše su tada malodobne devojke silovali u crkvi... Ikone u crkvi su izboli noževima“.
7
„U drugoj polovini avgusta 1941. ustaše su došle u moje selo Maljevac i tada su redom kupili sve, kao i žene i decu i odveli ih u Veliku Kladušu i zatvorili ih u pravoslavnu crkvu i tamo ih ubijali. Kako sam čuo najviše su ih ubijali čekićem po glavi“.
8
„Crkva u Zborištu zapaljena je puna žena i dece. Iz okoline smo videli požar a oni koji su bili bliže čuli su zapomaganje“.
•
Ja ću ovo izlaganje nastaviti kratkom pričom koja onespokojava. I koja, budući da je istinita, navodi na gorka istorijska razmišljanja.
Pre dve godine priređena je izložba o Jasenovcu koju je pripremilo Spomen područje Jasenovac. Među fotografijama ove uspele izložbe nalazila se i jedna sa motivom porušene crkve i legendom: „Pravoslavne crkve na udaru: Na teritoriji NDH, tokom rata, porušeno je 56 pravoslavnih crkava“.
Ispitujući podatke, razne izvore i izjave o ratnoj i poratnoj sudbini crkava na jurisdikcijom području devet eparhija Srpske pravoslavne crkve, odnosno u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i Sremu, utvrdio sam da je spaljeno i razrušeno preko 450 crkava. Mnoge od tih ruševina sam pohodio pitajući se (a sada i vas pitam) kakva je to država u kojoj u miru može i sme da se izgubi iz istorijskog pamćenja 400 i više crkava. — U prosvećenim sredinama ne bi mogla da se izgubi ni jedna.
U tim crkvama je u nepovrat izgubljeno ono što su generacije ktitora i priložnika, neimara i ikonopisaca, narodnih sveštenika i monaha gradile i sabirale. — Neizmeran je to kulturni i nacionalni gubitak. I nenadoknadiv.
{209}Rekao sam neizmeran i nenadoknadiv. Jer, u pitanju je građevinsko-arhitektonska vrednost tih crkava, radi se dakle o materijalnoj ali i o kulturnoistorijskoj šteti koju je teško proceniti. A kada je reč o ikonama i ikonostasima onda su i naslućivanja takve štete poražavajuća: radi se o gubitku oko 450 ikonostasa, a svaki ikonostas pravoslavnog hrama ima od 30 do 50 ikona. Među spaljenim ikonostasima nalazi se nekoliko najvrednijih u srpskoj umetnosti XVIII i XIX veka. To su hronološki na prvom mestu ikonostasi nepoznatih zografa, u raznim mestima, zatim ikonostasi Jovana Četirevića Grabovana u Velikoj Pisanici i Podravskoj Slatini, Vasilija Romanovića u Drenovcu, Vase Ostojića u manastiru Rakovcu, Teodora Kračuna u Hopovu, Pavla Simića u glinskoj crkvi — da pomenem samo nekoliko spaljenih ikonostasa.
U tim crkvama je, zapravo, uništen veliki, zamišljeni ali stvarni muzej srpskog ikonopisa. A tu su i knjige, bogoslužbene, srbulje, matične i druge donete sa raznih strana i brižljivo čuvane u oltarima i pevnicama. Sabrane na jednom mestu one bi predstavljale veliku biblioteku sa arhivom. Ovim gubitkom je nastala velika praznina u srpskoj kulturnoj istoriji, na širokom prostoru, od fruškogorskih manastira do Lepavine i Gomirja, i do dalmatinskih manastira. Ako se ovome doda da najveći broj uništenih crkava nije bio proučen, ni opisan, onda se razmišljanja na temu kulturnoistorijske štete ne mogu završiti racionalnim zaključcima. Ona pobuđuju teško i tužno saznanje: — Srpski narod je izašao iz toga rata kao najveći gubitnik.
Pokušaću da za specifične i teške poratne prilike nađem objašnjenje; ne i opravdanje. Naprotiv. Pitanje se samo nameće. Kako je moglo doći do toga da se ratna rušenja kulturnoistorijskih spomenika tako lako predaju zaboravu?
Prvi izvor podataka ove vrste morao bi se nalaziti u dokumentaciji komisija za utvrđivanje ratnih zločina okupatora i domaćih izdajnika Hrvatske, Bosne i Hercegovine i Vojvodine. Zemaljske komisije pomenute dve republike nisu sabrale sve podatke o uništenim i oštećenim crkvama niti su snimile njihove ruševine. Tako je od te 1945. do 1946. propušteno da se uradi ono za šta je tada, kada su se još pušila zgarišta zapaljenih crkava, uz uzbudljiva i bolna sećanja preživelih, bila prava prilika.
U Vojvodini je, međutim, obrazovana posebna istraživačka grupa koja je obišla Srem (gde su jedino uništavane crkve i manastiri) i na osnovu iscrpne dokumentacije izradila elaborat: „Zločini na kulturnoistorijskim spomenicima i predmetima.“ Elaborat ima izuzetnu dokumentarnu vrednost. Ali, umesto da ta prevažna poratna hronika o ratnim zbivanjima postane potsticaj za obnovu sremske baštine ona je ubrzo stavljena ad asta i zaboravljena. Tako je u Vojvodini (osim nekoliko epizoda vezanih za restauraciju manastira Hopova i Rakovca) počelo društveno-političko zanemarivanje fruškogorskih manastira. Posledice su katastrofalne. Još i sada sablasno stoje ruševine manastira Kuvaždina, posvećenog sv. Savi i slavnog Lukijanovog i Vukovog Šišatovca. Vojvođanski vlastodršci nisu pomagali već odmagali obnovu manastira u Sremu.
Ni u jednom delu porobljene Evrope u II svetskom ratu nije uništeno toliko crkava i manastira kao u ustaškoj „državi“. Genocid nad srpskim narodom pratilo je uništavanje njegove istorijske baštine (...) u cilju da se uništi srpsko nacionalno biće na određenom prostoru, da se satre i zatre njegova istorijska pojava i samosvojnost, njegovi životni koreni, njegova snaga i lepota. — Bio je to totalni genocid. Na teritoriji ustaške „države“ — u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i Sremu — spaljeno je i razrušeno preko 450 srpskih pravoslavnih crkava.
Istočna strana nekadašnje Srpskopravoslavne crkve (š 1775. god.) u Jasenovcu. Ovu crkvu porušili su ustaše 15. avgusta 1941. (Crtež Janka Maglovskog prema fotografiji iz 1939. godine.)
Šematski prikaz ikonostasa nekadašnje Srpskopravoslavne crkve u Jasenovcu. Ikonostas je spaljen od strane ustaša 1941. godine. (Crtež Janka Maglovskog prema fotografiji iz 1939. godine.)
U poratnim godinama počeli su sa radom republički zavodi za zaštitu spomenika kulture Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Moglo se očekivati da će ove institucije stručno i odgovorno sakupiti i publikovati podatke o razrušenim crkvama budući da u ovim republikama, kako smo videli, to nisu učinile komisije za utvrđivanje ratnih zločina okupatora i domaćih izdajnika. Ali ni ove ustanove nisu obavile taj posao. Oba zavoda su se decenijama ponašala ravnodušno prema porušenim crkvama, ogrešivši se tako o svoju primarnu konzervatorsku obavezu, koja se sastoji u rekognosciranja terena i pribavljanju osnovne dokumentacije. Za neke veće konzervatorsko-restauratorske radove takođe nije bilo razumevanja.
Postoji jedna bitna činjenica o kojoj se u ovim republikama i Vojvodini nije vodilo računa. Ustaše su imale razvijenu strategiju: i uništavanjem crkava „rešava“ se srpsko pitanje u NDH; genocid nad Srbima — videli smo — neposredno je vezan za paljenje i rušenje crkava. Posleratni rukovodioci nisu ni pokušali {212} da shvate suštinu takve ustaške strategije. Zbog toga, i zbog drugih nejasnih motiva, nisu ni imali svoju strategiju obnove. — Time je srpskom narodu naneta velika nepravda.
Mnoge crkve i danas stoje onako kako su ih ostavile ustaše. Samo je u njihovim zidinama izraslo visoko drveće, samonik, najčešće bagrem i kiselo drvo, i korov. Te crkve su postale istorijske ruine. Ali, one su u isto vreme i fleke na licu ove zemlje. Možemo se samo zapitati kako bi taj vid izneverene tradicije, izneverene kulture jednog naroda, ocenio UNESKO kada bi se obelodanilo da u Jugoslaviji još nisu obnovljene ratne ruševine, da još nije utvrđen njihov broj.
U posleratnom periodu se smatralo — a to je bio politički stav — da je obnova crkava isključivo nadležnost crkvene organizacije a ne i države. Ništa pogrešnije. Zbog tog nerazumnog stava propušteno je da se sve porušene i oštećene crkve proglase istorijskim spomenicima srpskog naroda — što one i jesu — i da njihova obnova postane obaveza društvene zajednice, sastavni čin obnove ratom porušene zemlje. Takođe je ispušteno iz vida da ruševine nisu samo konzervatorski problem već i nacionalno—političko pitanje.
Ali osim zanemarivanja došlo je tada do gorih i težih posledica. U nekim oblastima, u Lici na primer, ponovo su rušene u ratu oštećene crkve. To su bila naređenja nove vlasti uz najgore obrazloženje da ruševine predstavljaju opasnost za meštane, dok je u drugim sredinama rušenje posledica primitivne ateističke propagande.
Želja i namera Srpske pravoslavne crkve da u posleratnim godinama svojim ubogim sredstvima, najčešće dobrovoljnim prilozima vernika, sama gradi i obnavlja svoja crkvišta i obrušene zidine često nije nailazila na razumevanje lokalnih ali i viših, republičkih vlasti. Ne samo da je izostala solidarnost već i elementarno razumevanje. Odobrenja i dozvole za obnovu svojih postradalih hramova crkvene opštine su čekale godinama. Nije bila u pitanju kancelarijska birokratija već i otpori, snažni politički otpori koji su dolazili iz komiteta i verskih komisija. Uostalom treba reći da je u tome vremenu Srpska pravoslavna crkva izložena političkim i policijskim šikanama. Umesto dužne pomoći njoj su posle onih ratnih udaraca naneti novi, mirnodopski. Razumljivo, u takvim uslovima se nisu mogle obnavljati crkve. Docnije kada se odnos društva prema Crkvi popravio počela je obnova koja još uvek traje.
Mislim da ovde nije potrebno naglašavati da totalni genocid, u kome je stradao narod sa svojom istorijskom baštinom, nije dovoljno poznat u ovoj zemlji, a treba da je poznat celom svetu. Nove generacije obrazovanog sveta nemaju ni osnovna obaveštenja o onome što se desilo u ratu, odnosno o onome što se desilo i što se nije desilo posle rata. O tome ne postoji ni jedna tematska monografija, a još nisu izdate zbirke foto-dokumenata — posleratnog izgleda spaljenih i porušenih crkava, što spada u elementarne civilizacijske norme. Otuda se ne treba čuditi što ni studenti istorije, istorije umetnosti i književnosti nisu naučili da su u tome ratu uništeni mnogobrojni spomenici koji spadaju u domen njihovog stručnog znanja i naučne obaveštenosti.
{213}Izgleda da je sve prepušteno zaboravu da je i u istorijskom pamćenju izđikao korov i prekrio istinu o crkvama ratnim-ruševinama.
Naposletku dužnost mi je da saopštim osnovne podatke o jasenovačkoj crkvi koja je sagrađena 1775. godine i posvećena Ivanjdanu — Rođenju sv. Jovana Preteče. Pre rata nije proučena ali njen opis, koji je dao jasenovački ratni sveštenik prota Lazar Radovanović zaslužuje punu pažnju.
„To je bila divna crkva dimenzija, otprilike 32 X 12 metara. Bogato opremljena sa lijepom skladnom ornamentikom, divnim ikonostasom, rađenim u Černovicama — Bukovina 1840. godine. Ikonostas je imao najpravilnije raspoređene ikone, na vrhu raspelo i ikona sv. Trojice, ikone medaljona proroka i apostola, događaji iz života Spasitelja, Tajna večera i prestone ikone, dveri — Blagovesti i pri dnu događaji iz starog zaveta. Duborezbarija ikonostasa rađena je u drvetu u boji višnje sa pozlatama, a u tom stilu su građeni i vladarski i episkopski tron, te stolice za vjernike. Postojao je i Grob Hristov sa divnim ikonama stradanja... U oltaru se nalazio sv. Presto a na njemu nekoliko lijepo i skupo okovanih sv. jevanđelja (tri primjerka) ruskog izdanja; jedan pozlaćen putir, dok se drugi nalazio u blagajni, u kancelariji Uprave parohije. Divna darohranilnica od čistog srebra u obliku kivota, tu je bio i vrijedan srebrni prestolni krst, te kadionica i ostali sitniji sasudi i utvari. Sve vrijedno i skupocjeno. Uz to crkva je raspolagala i lijepim barjacima raznih veličina i boja, sa bogatim ukrasima, a sve su to bili darovi nekada bogatijih naših parohijana, posebno kuće Bačića, na čijoj je imovini i bio kasniji logor. Crkva je posjedovala i veliki broj bogoslužbenih knjiga mahom moskovka izdanja, kompletne mineje i oktoihe, pa čak i „Čete mineje“, tj. žitija svetih na crkveno slovenskom jeziku, uz njih razne Irmologije, Apostolarije i slične. Naravno da su bogoslužbene knjige bile u crkvi u zato određenom ormanu, a biblioteka, kao i matične knjige u parohijskoj kancelariji.“
Iz ovog kratkog, a sada izuzetno važnog, opisa može se steći bar osnovni utisak o ikonostasu i ostalim kulturnoumetničkim predmetima koji su, zajedno sa hramom uništeni u jesen 1941. godine. Jasenovačku crkvu su ustaše već u leto te godine oskrnavili zatvarajući u nju stoku, koju su doterali iz opljačkanih srpskih kuća. Tako je crkva sa ikonostasom pretvorena u štalu. Docnije je postala prihvatno odeljenje logora pa su u nju zatvarani tek pristigli internirci, što su neki i opisali: „Na stanici Jasenovac su nas dočekale ustaše, koje su nas pod stražom dovele u selo, do pred srpsku crkvu. Slutili smo najgore. Iz crkve su najpre izveli dva para volova i nas su utjerali u crkvu, jer je bila već noć. Crkva je bila posve demolirana, oltar uništen, slike izmazane a pod je bio pun đubreta od goveda. Nigdje se nije mogao naći ni komadić čistog, bar suhog poda...“
Oktobra meseca počelo je rušenje. Jedan od preživelih žitelja Jasenovca, koji je prebegao u Srbiju, dao je u Komesarijatu za izbeglice i preseljenike, izjavu u kojoj pominje i crkvu: „Prošle jeseni (1941) porušene su pravoslavne crkve u Jasenovcu, Rajiću, Okučanima i Uštici. Uopšte, u onome kraju (srez Novska) više ne postoji ni jedna pravoslavna crkva... Kada su prošle jeseni {214} rušili pravoslavnu crkvu u Jasenovcu za taj posao su upotrebili internirce iz Jasenovačkog logora. Od njih su zahtevali tada da nose terete veće nego što su mogli, pa kada nisu mogli onda su ih tukli. Mnogi internirci su tada i sa crkvenog tornja padali na zemlju“. S proleća 1945. ustaše su zapalile i parohijski dom, lepu građevinu podignutu 1887. godine.
Crkveni život počeo je posle rata, već na Vidov-dan 1945. Tada je u Jasenovcu otslužen prvi parastos mučenicima. Liturgije su održavane u omanjoj prostoriji, koja je ustašama služila kao mehaničarska radionica. U želji da sagradi novu bogomolju, makar i kapelu, crkvena opština u Jasenovcu godinama je podnosila molbe za građevinsku dozvolu koje nisu nailazile na razumevanje merodavnih. U jednom slučaju, a po dobijanju dozvole kotara Novska 1952. i započetu gradnju kapele, milicija je — po naređenju nepoznatog — zabranila dalje radove. Tek 1973, počela je izgradnja sadašnje Spomen-crkve, koja je završena i osvećena tek 1984. godine. Posebne zasluge za njeno podizanje ima mitropolit zagrebačko-ljubljanski gospodin Jovan. Crkva je građena prilozima vernika uz simboličnu pomoć Komisije za odnose sa verskim zajednicama SR Hrvatske.
Tako se završava ova, najsažetija, priča o jasenovačkoj crkvi i o ostalima, njoj srodnim, po stradalnoj sudbini. Završiću ovo izlaganje pitanjem koje će ostati bez odgovora. To je pitanje za razmišljanje. Da li se može i pretpostaviti, i u najoptimističkijem maštanju, da će ova društvena zajednica pokrenuti ideju o solidarnosti koja bi izmenila sadašnje vanredno stanje crkava — ratnih ruševina? Ili će, i dalje, ostati po starom. Kao ukleto.
Iz Pomenika (čitulja) Jasenovačkog hrama.
Iz Pomenika (čitulja) Jasenovačkog hrama.
5. Pred dolazak Patrijarha i arhijereja crkvena porta i okolne ulice bile su pune vernih. Stigli su iz svih krajeva naše zemlje i inostranstva. Meću njima mnogi su bili članovi rodbine i potomci jasenovačkih stradalnika.
{XXII} 6. Patrijarh German, u pratnji arhijereja i ostalih članova pratnje, domaćina i predstavnika državnih vlasti, uputio se na mesto, mučeništva. Prvi put Patrijarh srpski je ovde. Došao je da se pomoli za pokoj duša novomučenika i da se pokloni mestu njihovih stradanja. Doneo je mir, ljubav, opraštanje i želju da se minuli strašni triumf zla nikada više ne dogodi.
7. Pošto je položio venac od belih karanfila i upalio sveće u podnožju Spomenika-cveta, naslednik prestola Svetoga Save služio je pomen na najvećem Mučilištu i grobnici srpskog naroda. Duboko su se urezale u naše sećanje ove Patrijarhove reči:
„Kroz svetlu atmosferu ovoga svečanog dana u duše naše prodire tama onih dana kad je otac greha, zla i večnog mraka zamahnuo svojim smrtonosnim krilima i prosipao krv i suze, zločin i smrt a kao svoje hramove gradio Mathauzen, Dahau, Aušvic, Jasenovac, Jadovno, Glinu...
Kršteni ljudi bili su izvršioci njegove volje — zaneseni, zavedeni, ubeđeni da se tuđim zlom može postići sopstveno dobro!(...)
Bila je to još jedna Golgota, na kojoj su sile mraka razapele Hrista, koji je rekao i opet govori: „Što učiniste jednome od ove moje najmanje braće — meni učiniste“ (Mt 25:40). Bila je to istinska Golgota sa koje kao da su se opet čule i reči bezumlja: „Krv njegova na nas i na decu našu!“ (Mt 27:25)! ali su se čule i one reči veličine bezgrešnoga Sina Božijeg: „Oče, oprosti im jer ne znaju šta čine!“ (Lk 23:34). Nisu znali šta čine ni oni na Jerusalimskoj Golgoti — jer da su znali „ne bi Gospoda slave razapeli“ (1. Kor. 2:8) — a ni ovi, jer da su znali ne bi od Jasenovca napravili Golgotu! (...)
Braćo, da opraštamo — moramo, jer je to evanđelska zapovest, ali da zaboravimo — ne možemo. Neka praunuci praunuka naših znaju da je onaj ogromni betonski cvet na Polju jasenovačkom svedok jednog bezumlja, koje nikada više ne sme da se ponovi.
„Mržnja zameće svađe, a ljubav — prekriva sve“ (Izr. Osl. 10:12). Ovaj sveti hram treba da bude mesto na kome će se propovedati ljubav — prava hrišćanska ljubav koja, po rečima bogomudrog apostola Pavla, „ne čini što ne valja, ne traži svoje, ne srdi se, ne misli o zlu, ne raduje se nepravdi a raduje se istini sve snosi, sve veruje, svemu se nada, sve trpi“ (1. Kor. 13:5-7).
{XXIV} 8. Posle obilaska i razgledanja memorijalnog muzeja Jasenovačkog logora smrti.
Idući polako širokom drvenom stazom, koja simbolizuje poslednji put stradalnikā vladala je mukla tišina koju je povremeno remetila samo po koja reč objašnjenja. Patrijarh je na trenutak zastajao i nemo posmatrao široki kompleks nekadašnjeg logora smrti. Ovo mesto bilo je po užasu i patnjama prvi logor okupirane Evrope.
